K這dzko (wojew鏚ztwo dolno郵御kie, powiat k這dzki)

Historia miasta

K這dzko to miasto trzech kultur - czeskiej, niemieckiej i polskiej - z ponad 1000-letni histori. K這dzko jest najstarsz osad Ziemi K這dzkiej. Pierwsza wzmianka o istnieniu grodu obronnego o nazwie K這dzko pochodzi z 981 roku z kronik Kosmasa. Przekaz Kosmasa nie daje nam jednak pewno軼i co do wygl康u najdawniejszego K這dzka, jego dok豉dnej lokalizacji ani te nie pozwala 軼i郵e okre郵i daty jego za這瞠nia.


Prahistoria

Dzieje i znaczenie K這dzka okre郵i這 jego po這瞠nie w pó軟ocno-wschodniej cz窷ci Kotliny K這dzkiej na pograniczu polsko-czeskim. W okolicy miasta istnia這 skupisko starego osadnictwa wczesno鈔edniowiecznego, a nawet wcze郾iejszego. Przez miasto przechodzi豉 jedna z odnóg tzw. Szlaku bursztynowego. Najstarsze jego 郵ady znaleziono na obecnych przedmie軼iach. Najd逝窺z ci庵這軼i osadnicz mo瞠 poszczyci si Ksi捫ek, gdzie odkryto osad datowan na VIII/IX w. Równie na Jurandowie odkryto osad z IX-XII w. najprawdopodobniej na terenie miasta równie istnia這 osadnictwo, by mo瞠 na Fortecznej Górze, ale budowa twierdzy zniszczy豉 jego 郵ady.

 

字edniowiecze

Pod koniec X wieku gród ten nale瘸 do suwerennego pa雟twa libickiego, którego w豉dca by S豉wnik, ojciec 鈍. Wojciecha. Data 鄉ierci S豉wnika – 981 zanotowany przez czeskiego kronikarza Kosmasa jest pierwsz wzmiank historyczn o K這dzku.

Przez ca造 XI w. Ziemia k這dzka by這 terenem uporczywych walk mi璠zy Piastami, a Przemy郵idami. W 1003 r. K這dzko zosta這 opanowane przez Boles豉wa Chrobrego. Na prze這mie XI/XII walczyli o te tereny ze sob ksi捫皻a czescy. W 1114 r. gród zosta zdobyty przez ksi璚ia Sobies豉wa I przez podpalenie, który ju jako w豉dca Czech dokona jego odbudowy. Zawar on tak瞠 w 1137 r. pokój zielono鈍i徠kowy z Boles豉wem Krzywoustym, który potwierdzi przynale積o嗆 ziemi k這dzkiej do Czech.

W 2 po這wie XII w. po這穎ne u stóp kasztela雟kiego zamku, w pó軟ocno-zachodniej cz窷ci starego miasta podgrodzie zacz窸o przekszta販a si w osad o charakterze rzemie郵niczo-targowym, która zamieszkiwana by豉 przez ludno嗆 s這wia雟k. Z kolei rejon obecnej ul. ㄆkasi雟kiego (na pó軟oc od rynku) kolonizowany by przez Niemców.

Kolonizacja niemiecka wzmog豉 si po przybyciu w 1169 r. do K這dzka joannitów, którzy przej瘭i stary ko軼ió貫k zwany poga雟kim nad wschodnim urwiskiem Góry Zamkowej, a w 1183 r. obj瘭i swoja opiek drugi pod wezwaniem 鈍. Wac豉wa w rejonie ul. Czeskiej. W pobli簑 ul. Z帳kowickiej ulokowali swoj komturi, ko軼ió i szpital.

Rozwini皻a z podgrodzia osada targowa musia豉 znacznie wcze郾ie przekszta販i si w miasto, zanim nast徙i豉 oficjalna lokacja. Niestety nie zachowa si dokument lokacyjny, ale niektórzy historycy uwa瘸j, 瞠 mog這 to nast徙i ju w 1223 r. Natomiast herb przedstawiaj帷y lwa z dwoma ogonami zosta nadany miastu dopiero za panowania Przemys豉 Ottokara (1253)-1278). W zwi您ku z tym lokacja na prawie magdeburskim mog豉 mie miejsce w latach 50. XIII w. W miejsce kasztelanów w豉dz w mie軼ie obj瘭i wójtowie, ale w wybudowanym po 1129 r. na Górze Zamkowej zamku rezydowali starostowie – namiestnicy królewscy, zarz康zaj帷y ca陰 ziemi k這dzk.

Na zasadzie do篡wotniego lenna ziemi k這dzk w豉dali Piastowie 郵御cy: Henryk IV Probus (1278-1290), Henryk VI Dobry (1327-1335) i Bolko II Zi瑿icki (1337-1341).

W wyniku lokacji uformowa si nowy uk豉d przestrzenny miasta, który z niewielkimi zmianami przetrwa do dzisiaj. W po這wie XIII w. k這dzki organizm miejski by w pe軟i zasiedlony, skoro w obr瑿ie ówczesnych drewniano-ziemnych umocnie zabrak這 miejsca dla franciszkanów, którzy przybyli do K這dzka w 1248 r. i zbudowali swój ko軼ió i klasztor na Piasku. Od 1310 r. joannici prowadzili w mie軼ie szko喚 parafialn, której najwybitniejszym uczniem by pó幡iejszy arcybiskup praski Arnoszt z Pardubic.

W 1324 r. miasto wykupi這 wójtostwo. 20 lat pó幡iej powsta豉 pierwsza cegielnia, a K這dzko zacz窸o przeobra瘸 si z drewnianego w murowane: wzniesiono ratusz i kamienice na rynku, gówne ulice zacz皻o brukowa kamienn kostk. W po. XIV w. miasto otoczone by這 ju nowymi murami obronnymi. W 1349 do K這dzka za spraw Arnoszta przybyli augustianie, którym arcybiskup ufundowa klasztor i kolegiat na Górze Zamkowej. W jego skryptorium powsta najprawdopodobniej Psa速erz floria雟ki. Augustianie obok joannitów prowadzili w mie軼ie drug szko喚, s造n帷 z wysokiego poziomu nauczania, poniewa realizowa豉 program trivium i quadrivium.

Swoim testamentem Arnoszt z Pardubic (zmar w 1364 r.) przekaza znaczne sumy na budow w K這dzku fary. Budow prowadzili joannici, którzy na plac Ko軼ielny przenie郵i swoj komturi i szko喚. W ko鎍u XIV w. powsta w K這dzku kamienny most przez M造nówk, w陰czony w system obwarowa miejskich, zamkni皻y dwiema bramami.

Rozwój K這dzka zosta cz窷ciowo zahamowany przez wojny husyckie. Husyci w 1428 r. próbowali bezskutecznie zdoby miasto. Do ponownego o篡wienia dosz這 dzi瘯i królowi Jerzemu z Podiebradów, który ustanowi miasto w 1458 r. siedzib hrabstwa. Przyst徙i on do przebudowy i rozbudowy zamku, w którym w 1472 r. zatrzyma si W豉dys豉w Jagiello鎍zyk, zmierzaj帷y do Pragi na koronacj. Mimo to panowanie Jerzego nie by這 zbyt pomy郵ne dla K這dzka wobec tocz帷ych si wojen z królem W璕ier Marcinem Korwinem, którego popiera Wroc豉w. Za popieranie króla-husyty miasto zosta這 ob這穎ne interdyktem. Poza tym prze郵adowa造 je liczne kataklizmy, takie jak powodzie, zarazy i po瘸ry. W 1475 r. hrabia k這dzki Henryk I przekaza bernardynom zabudowania po joannitach i ufundowa im ko軼ió i klasztor. W 1475 na Piasek powrócili franciszkanie, którzy od rozpocz璚ia wojen husyckich zajmowali prowizoryczne pomieszczenia w obr瑿ie murów miejskich.

w 1501 r. K這dzko i ca貫 hrabstwo odkupi od Podiebradów Ulrich von Hardeck. wiek XVI rozpocz掖 korzystny okres w dziejach miasta, trwaj帷y do wojny trzydziestoletniej. W tym czasie rozwija這 si rzemios這 (ponad 16 korporacji cechowych, wzros豉 liczba mieszka鎍ów (do 6 tys.). Mieszczanie przywo膨 z Wieliczki sól, a eksportuj sukna, pótna, wyroby metalowe i piwo. W mie軼ie powstaj renesansowe kamienice o kilkukondygnacyjnych piwnicach. Miasto buduje wodoci庵, wie輳 ci郾ie, 豉幡i i szpital. W zwi您ku z rozwojem broni palnej nast瘼uje modernizacja murów obronnych.


Panowanie Habsburgów

W 1526 r. K這dzko wraz ze 奸御kiem i Czechami przechodzi pod panowanie Habsburgów. Nast瘼uje kolejna przebudowa zamku (Lorez Krischke). Powstaje miejska szko豉 humanistyczna (1561 r.), a w 1597 r. gimnazjum jezuickie. W 1597 r. jezuici obj瘭i klasztor poaugustia雟ki.

Okres ten naznaczony by konfliktami spo貫czno-religijnymi zwi您anymi z reformacj. W 1562 r. luteranie stanowili wi瘯szo嗆 mieszka鎍ów K這dzka, przejmuj帷 ko軼ió parafialny. Reformacja przyczyni豉 si równie do upadku klasztorów bernardynów i franciszkanów w mie軼ie. budynki klasztorne zamieniono na szpitale, a ogrody na cmentarze dla mieszka鎍ów przedmie嗆.

Na pocz徠ku wojny trzydziestoletniej K這dzko opowiedzia這 si po stronie Fryderyka V, elektora Palatynatu. Obron dowodzi hr. Thurn. W 1622 r. miasto zosta這 zdobyte przez Austriaków dowodzonych przez hr. Liechtensteina przy u篡ciu artylerii. Zniszczeniu uleg zamek, który Austriacy postanowili zamieni w twierdz. Pracami fortyfikacyjnymi kierowa w latach 1680-1702 Jakub Carove wg projektu Saebischa. W 1624 r. do K這dzka powrócili jezuici (wygnani w 1618 r.), przejmuj帷 ko軼ió parafialny i dokonuj帷 jego barokizacji. Buduj te w jego pobli簑 kolegium i konwikt.

Do miasta wrócili równie franciszkanie, którzy odzyskali swoje dobra na Piasku. Odbudowuj帷e si K這dzko jest do鈍iadczane przez liczne epidemie (1680, 1714) i wielk powód (1783 r.).

 

Panowanie pruskie

W czasie I wojny 郵御kiej K這dzko na mocy pokoju wroc豉wskiego (1742 r.) przesz這 pod panowanie Prus. Fryderyk II Wielki doceniaj帷 strategiczne po這瞠nie miasta przyst徙i do modernizacji fortyfikacji poaustriackich i rozbudowy twierdzy. W czasie wojny siedmioletniej Austriacy zdobyli miasto w 1760 r., ale musieli je zwróci Prusom na mocy pokój w Hubertusburgu (1763 r.).

Ostatni raz twierdza oblegana by豉 podczas wojen napoleo雟kich w 1807 r. W 1810 r. dokonano sekularyzacji dóbr ko軼ielnych, m.in. klasztor Franciszkanów przeznaczono na szpital, a ko軼ió na 鈍i徠ynie garnizonow. Pierwsza po這wa XIX w. to okres zastoju zmilitaryzowanego i pozbawionego czynników rozwoju miasta. Korzystniejsza infrastruktura nast徙i豉 w 2. po. stulecia. Pobudowano wówczas wi瘯szo嗆 szos 陰cz帷ych K這dzko z innymi miastami w okolicy. W latach 1862-1905 wybudowano linie kolejowe. K這dzki w瞛e kolejowy dawa po陰czenia z Wroc豉wiem, Wa豚rzychem, Kudow i Stroniem. Utworzone w 1881 r. K這dzkie Towarzystwo Górskie przyczyni這 si do rozwoju turystyki. W latach 1864-1874 w dzielnicy Jurandów wzniesiono nowy, olbrzymi kompleks szpitalny.

w 1877 r. zniesiono status twierdzy i zezwolono na swobodn rozbudow miasta. Rozbrojon twierdz wykorzystywano na magazyny oraz wi瞛ienie dla je鎍ów wojennych i wi篥niów politycznych. W latach 1880-1911 nast徙i豉 rozbiórka bram i wi瘯szo軼i murów miejskich. Wybudowano w tym czasie nowe gmachy publiczne (poczta, s康, wi瞛ienie, starostwo) i urz康zenia komunalne (gazownia, wodoci庵i z kanalizacj). W 1890 r. odbudowano po po瘸rze ratusz. Dokonano przebudowy parterów wielu zabytkowych kamienic w obr瑿ie Starówki, adaptuj帷 je na pomieszczenia sklepowe. Nast瘼uje rozbudowa miasta w kierunku po逝dniowym, wschodnim i zachodnim (dwa ostatnie kierunki hamowane przez niekorzystne ukszta速owanie terenu).

Na dwudziestolecie mi璠zywojenne przypada dalsza rozbudowa miasta. Powstaj nowe osiedla otaczaj帷e centrum K這dzka, takie jak: Krzy積a Góra, Nowy 安iat. Rozbudowie ulega Przedmie軼ie Zielone (okolice obecnych ulic: Jana Paw豉 II, Ho責u Pruskiego). Na pocz徠ku 1939 r. K這dzko liczy這 22 tys. mieszka鎍ów. W czasie II wojny 鈍iatowej w twierdzy utworzono obóz jeniecki i fili obozu koncentracyjnego Gross-Rosen (Rogo幡ica). W miar zbli瘸nia si na zachód frontu do K這dzka uciek這 blisko 22 tys. niemieckich uciekinierów ze wschodu. Miasto og這szono podobnie jak Wroc豉w twierdz (Festung Glatz), która mia豉 broni si do ko鎍a. Ostatecznie zdecydowano o poddaniu si bez walki. Zniszczeniu uleg tylko jeden most w rejonie Przedmie軼ia Z帳kowickiego.

 

W granicach Polski

9 maja 1945 r. do K這dzka wkroczy造 wojska radzieckie. Na podstawie ustale mi璠zy Aliantami na pocz徠ku czerwca w豉dz w mie軼ie obj窸a administracja polska, mimo motywowanych historycznie roszcze terytorialnych zg豉szanych przez Czechos這wacj. Wkrótce rozpocz皻o akcj wysiedlenia niemal ca貫j dotychczasowej ludno軼i miasta do Niemiec. W lecie 1945 r. dotar造 do K這dzka pierwsze transporty repatriantów z Kresów Wschodnich, których osiedlaniem zajmowa si PUR, który mia siedzib w pojezuickim konwikcie. Dwa lata pó幡iej, w sierpniu, wyjecha ostatni transport Niemców. Zorganizowano szkolnictwo, instytucje kulturalne. W 1947 t. powsta K這dzki Oddzia Towarzystwa Tatrza雟kiego i Towarzystwo Ziemi K這dzkiej, które od 1948 r. zacz窸o wydawa Roczniki K這dzkie. W K這dzkim O鈔odku Kultury dzia豉lno嗆 rozpocz掖 teatr dramatyczny i orkiestra symfoniczna. W latach 1961-1970 odbywa造 si w mie軼ie K這dzkie Wiosny Poetyckie, coroczne, oficjalne ogólnopolskie zjazdy poetów i krytyków literackich. Dzia豉j帷e po wojnie Muzeum Miejskie zosta這 w 1963 r. przekszta販one w Muzeum Ziemi K這dzkiej.

W po這wie lat 50. XX w. mia造 miejsce katastrofy budowlane, polegaj帷e na usuwaniu si 軼ian wyrobisk wielokondygnacyjnych piwnic. Sta這 si to uzasadnieniem dla dokonanej w nast瘼nych latach rozbiórki ca造ch kwartaów pó軟ocnej cz窷ci Starego Miasta, która przynios豉 nieodwracalne straty w zabytkowej strukturze miasta. Chc帷 zapobiec dalszemu pogarszaniu si sytuacji, zlecono naukowcom z AGH w Krakowie opracowanie projektu zabezpieczenia k這dzkiej starówki. Prace zabezpieczeniowe wykona這 Przedsi瑿iorstwo Robót Górniczych z Wa豚rzycha, które przy okazji odda這 do u篡tku podziemn tras turystyczn (600 m d逝go軼i) w 1976 r.

Na pocz徠ku lat 60. XX w. ruszy這 budownictwo mieszkaniowe na obrze瘸ch miasta: osiedle im. Morcinka. W drugiej po這wie lat 60. powsta造 osiedla: Nysa i rozpocz皻o budow osiedle im. 鈍. Wojciecha. W 1968 r. za這穎no K這dzkie Przedsi瑿iorstwo Budowlane, a w kilka lat pó幡iej K這dzk Fabryk Domów. Nast瘼nie przyst徙iono do budowy najwi瘯szego w mie軼ie zespo逝 mieszkaniowego – osiedla im. Kruczkowskiego. Równocze郾ie trwa豉 rozbudowa w kierunku wschodnim: osiedle im. Gagarina i osiedle Owcza Góra. W po這wie lat 90. ponownie zabudowano pó軟ocn pierzej rynku i pokryto starówk kostk brukow.

W po這wie lat 80. zmodernizowano uk豉d komunikacyjny w mie軼ie poprzez budow obwodnicy pó軟ocnej z estakad nad Nysa K這dzk oraz wyprowadzono gówny ruch samochodowy z Piasku. W 1991 r. zelektryfikowano lini kolejow z Wroc豉wia, a nast瘼nie dalej do Mi璠zylesia. W 1996 r. oddano do u篡tku now central telefoniczn.

W latach 1971-1982 istnia豉 w mie軼ie filia Politechniki Wroc豉wskiej, a od 1954 r. Wy窺ze Seminarium Duchowne OO. Franciszkanów, przeniesione w 1997 r. z powrotem do Wroc豉wia. Stacjonuj帷a w K這dzku Sudecka Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza zosta豉 w 1992 r. zast徙iona przez Stra Graniczn, a pu趾 zmechanizowany zajmuj帷y koszary przy ul. Walecznych przekszta販ony w piechot górsk.

W nocy z 7/8 lipca 1997 K這dzko zosta這 zalane przez Powód Tysi帷lecia. Woda podnios豉 si o 8,71 m ponad zwyk造 poziom Nysy K這dzkiej, pustosz帷 znaczny obszar miasta, w tym Piasek, Przedmie軼ie Wojciechowskie, Przedmie軼ie Nyskie, osiedle Krzy積a Góra, Ustronie i cz窷 Jurandowa. Powodzianie zamieszkali tymczasowo w internatach i domach sanatoryjnych w Polanicy. W ramach pomocy rz康owej i wsparciu gminy Warszawy-Centrum przyznano im domki czterorodzinne, które ustawiono w rejonie Jurandowa, tworz帷 osiedle im. Warszawy-Centrum. Kolejne 100 mieszka wybudowano przy ul. Korytowskiej. Powód okaza豉 si najbardziej gro幡a dla starego budownictwa na Piasku.

Nast瘼ne lata przynios造 odbudow zniszcze powodziowych oraz rewitalizacj starówki, które wykonano przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej.

 

廝ód這: www.klodzko.pl

 
FB dlaMaturzysty.pl reklama